Geschiedenis van het Zwitsalterrein

Het Zwitsalterrein aan de Vlijtseweg in Apeldoorn heeft ruim honderd jaar geschiedenis. Van babyzalf tot medicinale cocaïne, van fabriekshal tot creatieve broedplaats — en sinds 2016 huisvest het ook STOOM, in wat ooit het laboratorium van de fabriek was. Dit is het volledige verhaal.

1920 — De start met Zwitserse zalf

Ondernemer Cor Jansen start in 1920 een kleine farmaceutische fabriek aan de Floralaan/Deventerstraat in Apeldoorn. Zijn belangrijkste product is een zalf die oorspronkelijk in Zwitserland werd gemaakt en die hij in Nederland op de markt brengt onder de naam Zwitsal — een samentrekking van "Zwitserse zalf". Het product slaat aan, groeit hard, en Jansen heeft binnen enkele jaren een succesvol bedrijf.

1952 — Nieuwe fabriek aan de Vlijtseweg

Kort na de Tweede Wereldoorlog koopt Jansen een fors stuk grond tussen het Apeldoorns Kanaal en de Vlijtseweg. De locatie is strategisch gekozen: aan het kanaal kunnen grondstoffen en afvalstoffen per boot worden vervoerd — logistiek zoals dat in de industrie van die tijd hoorde.

In april 1952 opent de nieuwe fabriek — niet toevallig in de maand van Jansens 60ste verjaardag. Vanaf dat moment is het Zwitsalterrein zoals wij het nu kennen een feit: een compleet fabrieksterrein waar decennialang honderden mensen werkten aan producten die iedere Nederlander kent.

Twee fabrieken op één terrein

Zwitsal bestond in feite uit twee bedrijfstakken, fysiek gescheiden op het terrein:

• De babyverzorgingsproducten — de bekende Zwitsal-lijn met het vrolijke babygezichtje. Zalf, olie, poeder, shampoo. Deze producten werden geproduceerd in de grote fabriekshal aan de noordkant van het terrein. Achter de kenmerkende grote groene entreedeuren lag een enorme opslag van bolkaf — kaf van maankopvruchten, een van de plantaardige grondstoffen. Wie er nu binnenkomt, herkent de geur soms nog.
• De alkaloïde-productie — een geheel ander bedrijfsonderdeel. Hier werden farmaceutische alkaloïden verwerkt tot pijnstillende medicijnen. Deze productie vond plaats in het laboratorium en het ketelhuis aan de zuidkant van het terrein.

Cocaïne uit het ketelhuis — waar nu STOOM zit

Het gebouw waar STOOM vandaag zijn ruimtes heeft — het voormalige ketelhuis en laboratorium — speelde in die alkaloïde-tak een sleutelrol. Onder de vergunningen die destijds voor farmaceutische productie golden, werd hier onder andere medicinale cocaïne geproduceerd. Cocaïne was in die tijd een legaal en veelgebruikt farmaceutisch product: als lokaal verdovingsmiddel bij tandheelkundige en chirurgische ingrepen, en als bestanddeel in verschillende pijnstillers en neusdruppels.

Nederland had in die decennia een prominente rol in de wereldwijde legale cocaïne-industrie — het bekendste voorbeeld is de Nederlandsche Cocaïnefabriek in Amsterdam, maar ook op kleinere schaal werd elders in het land alkaloïde-productie gedaan. Zwitsal was daarin een van de spelers. De cocaproductie werd later in de 20ste eeuw sterk gereguleerd en verdween uit de commerciële productieketen; de alkaloïde-tak van Zwitsal bleef nog decennialang andere pijnstillers maken.

Wanneer je vandaag door Het Lab of De Werkplaats loopt, sta je dus op de plek waar ooit onder microscoop en destilleerkolven farmaceutische geschiedenis werd geschreven.

2011 — Einde van 65 jaar productie

Na 65 jaar productie op het Zwitsalterrein sluit de fabriek in 2011 definitief zijn deuren. Het Zwitsal-merk zelf blijft bestaan — de productie verhuist en de merknaam is vandaag nog altijd in Nederlandse drogisterijen te vinden — maar op het Apeldoornse terrein valt de bedrijvigheid stil. Wat achterblijft is een fors industrieel complex: fabriekshallen, kantoren, het ketelhuis, laboratorium en opslagruimtes. Karaktervolle gebouwen zonder functie.

2013 en verder — Van industrieel erfgoed naar creatieve broedplaats

Vanaf 2013 krijgt het terrein een nieuwe bestemming. Ondernemers, creatieven en horeca zien de potentie van de industriële ruimtes: hoge plafonds, veel daglicht, ruwe materialen, ligging aan het kanaal. Het Zwitsalterrein transformeert stap voor stap tot een van de meest karaktervolle bedrijfslocaties van Apeldoorn — een broedplaats voor ondernemerschap, cultuur en evenementen.

De grote fabriekshal wordt eventlocatie. Kleinere gebouwen worden kantoor- of ateliruimtes. Horeca vestigt zich op het terrein. Het industriële karakter blijft bewust behouden — originele elementen, staal, gietvloeren en de authentieke ramen zijn onderdeel van de aantrekkingskracht.

2016+ — STOOM ontstaat in het ketelhuis

In 2016 vestigt STOOM Apeldoorn zich in het voormalige ketelhuis en laboratorium. Onder de hoge plafonds waar ooit farmaceutische geschiedenis werd geschreven, ontstaat een evenementenlocatie met drie karaktervolle ruimtes:

• Het Lab — de grootste ruimte, ideaal voor bijeenkomsten, trainingen, borrels en feesten tot 130 personen (of 250 in samenwerking met onze inpandige buurlocatie).
• De Werkplaats — een veelzijdige vergaderruimte voor 8 tot 40 personen.
• De Bos-ruimte — een kleinere ruimte voor kleinschalige vergaderingen of als subruimte.

Waar in de jaren '50 chemici bezig waren met alkaloïden en waar tot 2011 farmaceutische grondstoffen werden verwerkt, zitten nu bedrijven te vergaderen, teams te bouwen, bruidsparen te trouwen en gasten te vieren. Het gebouw bleef, de functie veranderde radicaal — en juist daarin zit het karakter dat STOOM onderscheidt van elke standaard vergaderzaal of hotellocatie.

Meer weten?

Voor wie dieper de historie in wil duiken:

• Het boek "Zwitsal door de jaren heen" — het complete standaardwerk over de fabriek, mensen en producten
• CODA Museum Apeldoorn — heeft archiefmateriaal over Apeldoorns industriële erfgoed
• Wikipedia: Zwitsal — voor de bedrijfsgeschiedenis van het merk